Ta cenna praca, wykonana prawdopodobnie po 1868 roku, została niedawno włączona do stałej kolekcji na pierwszym piętrze muzeum. Płótno, pierwotnie znalezione na pchlim targu przez prywatnego nabywcę i przechowywane do dziś w prywatnej kolekcji, stanowi wartość dodaną dla dziedzictwa kulturowego Valdocco i całej Rodziny Salezjańskiej. Dołącza ono do innego ważnego dzieła, które już znajduje się w zbiorach tej instytucji: jednego z szkiców wykonanych przez samego Lorenzone dla monumentalnego ołtarza Matki Bożej Wspomożycielki Wiernych.
Profil biograficzny i artystyczny autora
Tommaso Andrea Lorenzone kształcił się w “Accademia Albertina” w Turynie, do której zapisał się w 1838 roku. Pod okiem takich mistrzów, jak Giovanni Battista Biscarra (1790–1851), artysta wypracował styl o klasycystycznych korzeniach, stopniowo wzbogacany o elementy romantyczne.
Jego kariera wystawiennicza rozpoczęła się na corocznych wystawach “Società Promotrice di Belle Arti” w Turynie i była kontynuowana w salach “Accademia Albertina”. W 1859 roku, ciesząc się ugruntowaną renomą na turyńskiej arenie malarskiej, Lorenzone postanowił zrezygnować z działalności wystawienniczej, aby w pełni poświęcić się realizacji prywatnych i instytucjonalnych zleceń. Jego twórczość, z łatwością poruszająca się między malarstwem rodzajowym, narracją historyczną i portretami dla arystokracji, burżuazji i wyższego duchowieństwa, osiągnęła jednak swój szczyt w tematyce sakralnej, do tego stopnia, że Ksiądz Bosko napisał w 1875 roku: „Kunszt Lorenzone, zwłaszcza gdy chodzi o dzieła o tematyce religijnej, nie potrzebuje słów, by był doceniony”.
Związek z Księdzem Bosko i geneza dzieła
Związek między malarzem a Księdzem Bosko był głęboki i oparty na wzajemnej współpracy. Lorenzone został bowiem wybrany do wykonania wielkiego obrazu nad ołtarzem głównym, poświęconego Matce Bożej Wspomożycielce Wiernych. W przypadku obrazu św. Józefa z 1872 roku proces twórczy przebiegał w oparciu o tę samą dynamikę ścisłej współpracy. Zgodnie z przekazem źródeł historycznych i późniejszymi notatkami ks. Fedele Giraudiego, koncepcja ikonograficzna wynikała bezpośrednio z woli zleceniodawcy: „Sam Ksiądz Bosko przekazał malarzowi szkic tej symbolicznej kompozycji, której sobie życzył”.
Chociaż nie zachowały się żadne współczesne dokumenty, które formalnie by to potwierdzały, kompozycja obrazu odzwierciedla precyzyjne wytyczne teologiczne świętego, który wielokrotnie odwiedzał pracownię malarza, aby śledzić postęp prac i doprowadzić do jak najszybszego ukończenia tego dzieła dla kościoła Matki Bożej Wspomożenia Wiernych. Ks. Giraudi stwierdza również, że „wszystkie postacie znajdują się na pierwszym planie, ponieważ Ksiądz Bosko, pragnąc w szczególny sposób uhonorować św. Józefa, któremu dedykowany był ołtarz, chciał, aby obraz przedstawiał całą Świętą Rodzinę”.
W porównaniu z innymi kompozycjami, na płótnie z 1872 roku Lorenzone powiększył przestrzeń w dolnej części obrazu, aby umieścić tam, z dbałością o szczegóły, sam kościół Matki Bożej Wspomożenia Wiernych oraz okalające go otoczenie. Skuteczność tej formuły kompozycyjnej oraz studium głównych postaci pozostały stałym elementem późniejszej twórczości artysty, który przedstawiał je niemal identycznie w kolejnych dziełach, takich jak obraz Świętej Rodziny z 1899 roku, który przechowywany jest w Asti.
Przebieg prac nad obrazem odzwierciedla również korespondencja. Ksiądz Bosko, przebywając poza Turynem, napisał do księdza Rua: „Proszę, aby ksiądz Cagliero i ksiądz Savio zajęli się obrazem św. Józefa, który znajduje się u pana Lorenzone i jest już gotowy; brakuje tylko ramy, a potem będzie można go powiesić”.
Ikonografia o charakterze duchowym w słowach Księdza Bosko
W wydanej monografii po konsekracji kościoła Matki Bożej Wspomożenia Wiernych w 1868 roku sam Ksiądz Bosko szczegółowo opisał złożoną symbolikę tego niedokończonego jeszcze obrazu: „W lewym skrzydle nawy poprzecznej znajduje się ołtarz poświęcony św. Józefowi. Obraz świętego jest dziełem artysty Tommaso Lorenzone. Kompozycja ta ma charakter symboliczny. Zbawiciel jest przedstawiony jako dziecko, wręczające kosz kwiatów Najświętszej Dziewicy, jakby mówiąc: flores mei, flores honoris et honestatis. Jego Najświętsza Matka poleca z kolei, by ofiarować je św. Józefowi, jej oblubieńcowi, aby następnie jego rękami zostały rozdane wiernym, którzy z podniesionymi rękami na nie czekają. Kwiaty symbolizują łaski, które Jezus ofiarowuje Maryi, podczas gdy ona czyni św. Józefa ich absolutnym rozdawcą, o czym zaświadcza Święty Kościół słowami: constituit eum dominum domus suae”.
Znalezienie i wystawienie tego szkicu stanowi wydarzenie o ogromnym znaczeniu dla badań ikonograficznych, artystycznych i historycznych dotyczących dziedzictwa salezjańskiego. Ten fakt świadczy o stałym zaangażowaniu Muzeum-Domu Księdza Bosko w ochronę salezjańskiej spuścizny, badania naukowe oraz upowszechnianie dziedzictwa artystycznego i kulturowego związanego z Zgromadzeniem Salezjańskim.
Dr Ana Martín García, Ph.D.
Koordynatorka generalna Muzeum-Domu Księdza Bosko
{gallery}ICP – Bozzetto Lorenzone 2026{/gallery}
